เพลงในชุดลำแคนแดนสยาม มีทั้งหมด ๑๓ ลาย ๑ ลายใหญ่ เป็นลายต้นแบบหรือ ลายครู ในกลุ่มทำนอง ทางยาว Major Scale
ใช้บรรเลงประกอบการลำประเภทลำล่องหรือลำทางยาว
และลายอ่านหนังสือ (เหมาะสำหรับเสียงหมอลำฝ่ายหญิง)
นอกจากนี้ในประเพณี ลงข่วงเกี้ยวสาว ของชาวอีสานสมัยโบราณ
หมอแคนหรือผู้บ่าวมักบรรเลงลายใหญ่ในระหว่างเดินทางไปตามข่วงต่างๆ
จนเป็นที่มาของชื่อเรียกอีกอย่างว่า ลายผู้เฒ่าหัวตกหมอน
เนื่องจากความไพเราะของลายแคนทำให้ผู้เฒ่าต้องนอนเงี่ยหูฟังตามเสียงแคนด้วยความติดใจ
จนกระทั่งหัวพลัดตกจากหมอน
๒ ลายน้อย เป็นลายต้นแบบหรือ ลายครู ในกลุ่มทำนอง ทางยาว Major Scale
เช่นเดียวกับลายใหญ่ เพียงแต่ต่างกันที่ระดับเสียง
กล่าวคือ ลายใหญ่ท่วงทำนองจะทุ้มต่ำ ส่วนลายน้อยท่วงทำนองจะแหลมสูง
นิยมใช้บรรเลงประกอบการลำของ หมอลำเรื่องต่อกลอน
หรือประกอบทำนองลำล่อง ในระดับเสียงหมอลำฝ่ายชาย
๓ ลายสุดสะแนน เป็นลายต้นแบบหรือ ลายครู ในกลุ่มทำนอง ทางสั้น Minor scale
ใช้บรรเลงประกอบการลำของ หมอลำกลอน หรือหมอลำคู่โต้ตอบกันระหว่างชาย-หญิง
เป็นลายที่ให้อารมณ์ความรู้สึกในทางสุข สดชื่น และนิยมบรรเลงเดี่ยวอวดฝีมือมาก
(สะแนน = แคร่หรือกระดาน สำหรับผู้หญิงนอนเวลาอยู่ไฟ = กระดานไฟ)
๔ ลายโป้ซ้าย เป็นลายต้นแบบหรือ ลายครู ในกลุ่มทำนอง ทางสั้น Minor scale
เช่นเดียวกับลายสุดสะแนน เพียงแต่แตกต่างกันที่ระดับเสียง
กล่าวคือ ลายสุดสะแนนช่วงทำนองจะแหลมสูงวิจิตรพิสดารมากกว่า
ส่วนลายโป้ซ้ายช่วงทำนองจะทุ้มต่ำ
ในจังหวัดอื่น ไม่นิยมเป่าประกอบหมอลำนอกจากหมอแคนในแถบอำเภอสีคิ้ว
อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา จะใช้ลายโป้ซ้ายบรรเลงประกอบการลำที่เรียกว่า ลำเดือนห้า
๕ ลายสร้อย เป็นลายต้นแบบหรือ ลายครู ในกลุ่มทำนอง ทางสั้น Minor scale
เช่นเดียวกับลายสุดสะแนนและลายโป้ซ้าย เพียงแต่แตกต่างกันที่ระดับเสียง
ในจังหวัดอื่น ไม่นิยมเป่าประกอบหมอลำนอกจากหมอแคนในแถบอำเภอสีคิ้ว
อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา จะใช้ลายโป้ซ้ายบรรเลงประกอบการลำ
ที่เรียกว่า ลำเดือนห้า และบรรเลงประกอบการฟ้อนในพิธีกรรม ลงข่วงผีฟ้อน
๖ ลายลำผีฟ้า เป็นลายบรรเลงประกอบการลำรักษาผู้ป่วยของ หมอลำผีฟ้า
ซึ่งเป็นหมอลำที่ทำหน้าที่ติดต่อกับอำนาจเหนือธรรมชาติ
เช่น พญาแถนหรือผีที่อยู่บนฟ้า และผีบรรพบุรุษเป็นต้น
จังหวะลีลาของลายแคนจึงมีลักษณะเร็วกระชั้น เพื่อกระตุ้นให้ผู้ป่วยปลดปล่อยจิตใจ
และร่างกายให้ผ่อนคลาย จนสามารถลุกขึ้นมาฟ้อนเข้ากับเสียงแคนได้ ถือว่าการรักษาโรคได้ผล
๗ ลายลำพื้น บางทีก็เรียกชื่อตามลักษณะลีลาของทำนองและจังหวะว่า ลายตุ้มพี่ตุ้มน้อง
เป็นลายที่ใช้ประกอบการลำของ หมอลำพื้น คือหมอลำโบราณที่เล่าเรืองนิทาน
จากวรรณคดีหรือหนังสือผูกเป็นหลัก โดยผู้แสดงหรือหมอลำคนเดียวแสดงเป็นตัวละครในบทบาทต่างๆ
๘ ลายลำเต้ย เป็นลายเพลงในกลุ่มทำนองทางยาว ที่นิยมอยู่มี ๓ ลาย คือ เต้ยธรรมดา
เต้ยโขง และเต้ยพม่า บรรเลงต่อเนื่องกันในจังหวะทำนองกระชับชัดเจน
นิยมบรรเลงประกอบการลำและการฟ้อนของหมอลำ
สำหรับหมอลำฝ่ายหญิง หมอแคนนิยมบรรเลงในกลุ่มเสียงลายใหญ่
ส่วนหมอลำฝ่ายชายหมอแคนนิยมบรรเลงในกลุ่มเสียงลายน้อย
๙ ลายลำเพลิน เป็นลายประกอบการลำของ หมอลำเพลิน ในช่วงแรกจึงมีทำนองเกริ่นเปิดผ้ากั้ง (ผ้าม่าน/ฉาก)
จัดอยู่ในกลุ่มเสียง ทางยาว เพราะใช้ ลายใหญ่ บรรเลง
ในจังหวะทำนองเพลิดเพลิน สนุกสนาน เร้าใจ สามารถดัดแปลงทำนองเข้ากับเพลงสมัยใหม่ได้
๑๐ ลายลำซิ่ง เป็นลายบรรเลงประกอบการลำของ หมอลำกลอนซิ่ง แต่จัดอยู่ในกลุ่มเสียง ทางยาว
เพราะใช้ ลายน้อย บรรเลงในจังหวะทำนองเร็วกระชั้น
เหมือนกันกับการวิ่งของรถแข่ง (Racing) บางที่เรียกว่า ลายหญ่าว
เพราะหมอลำต้องการให้หมอแคนบรรเลงในจังหวะที่เร็วกระชั้น
เพื่อหมอลำจะได้ลำกลอน เดินนิทาน หรือ เดินดง
ทั้งยังอวดการฟ้อนประกอบการลำไปด้วย บางทีก็เรียก ลายเนิ้ง
ซึ่งหมายถึงลายที่ใช้บรรเลงต่อจากลายสุดสะแนน เพื่อเป็นสัญญาณแสดงถึงการจบของหมอลำแต่ละฝ่าย
๑๑ ลายแมงภู่ตอมดอกไม้ เป็นลายประเภท บรรยายภาพพจน์ ที่หมอแคนใช้บรรเลงเพื่อแสดงลีลาแมลงภู่
ขณะบินวนเวียนตอมดูดน้ำหวานจากเกสรดอกไม้ เสียงแคนจึงฟังดังหึ่งๆ อยู่ตลอดเวลา
๑๒ ลายลมพัดพร้าว เป็นลายประเภท บรรยายภาพพจน์ ที่หมอแคนใช้บรรเลงเพื่อบรรยายการไหวตัว
ของใบมะพร้าวขณะต้องลม จังหวะของลายแคนจึงมีลักษณะเช้าเนิบนาบ
๑๓ ลายรถไฟ ลายรถไฟ - อาจารย์สมบัติ สิมล้า (เทพแห่งแคน)
เป็นลายประเภท บรรยายภาพพจน์ ที่หมอแคน คำเขียน มุ่งสิน จากจังหวัด อุบลราชธานี
เป่าในรายการวิทยุกระจายเสียงชื่อ มัจจุราชมองไม่เห็นตัว
เพื่อบรรยายภาพพจน์การเคลื่อนของขบวนรถไฟจากกรุงเทพฯไปภาคอีสาน
แต่เดิมเป็นลายธรรมดาไม่วิจิตรพิสดารมากนัก
หมอแคนสมบัติได้จดจำมาฝึกหัดและดัดแปลงเมื่ออายุประมาณ ๑๓ ขวบ ใช้กลุ่มเสียงเดียวกับลายน้อย
(ข้อมูลจากหนังสือ ศิลปะการเป่าแคน มหัศจรรย์แห่งเสียงของบรรพชนไท โดย สนอง คลังพระศรี
ที่มา- http://www.baannapleangthai.com/42/42-11.htm )  ... |
หนังสือ ศิลปะการเป่าแคน มหัศจรรย์แห่งเสียงของบรรพชนไท
โดย สนอง คลังพระศรี
เป็นหนังสืออ้างอิงของนักเรียนที่เรียนเกี่ยวกับดนตรีพื้นเมืองของไทย
หาซื้อได้ที่ วิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล
โทร ๐๒ ๘๐๐๒๕๒๕ ต่อ ๑๐๒
คุณแสงรวี จันทร์-ศุกร์ ๐๙.๐๐-๑๖.๐๐ น.
หรือ sangrawee@hotmail.com |
***************
ฟังตอนทำงานนี่มันส์มากๆครับ
ค่ะคุณ biozero7
หากซื้อแผ่น ซีดี ไปเปิดฟังที่บ้านให้กระหึ่มเต็มที่
คงจะยิ่งมันส์กว่า ฟังในที่ทำงานมากเลย
